Trong quá trình nghiên cứu, có những lúc bạn đọc được ý tưởng của tác giả A không phải từ chính công trình gốc, mà thông qua bài viết, sách hoặc luận văn của tác giả B trích dẫn lại. Đây gọi là nguồn thứ cấp (secondary source), và cách trích dẫn loại nguồn này có quy tắc riêng, khác với trích dẫn trực tiếp.
Nguồn thứ cấp là gì?
- Nguồn sơ cấp (primary source): công trình gốc, do chính tác giả đưa ra ý tưởng, kết quả nghiên cứu viết ra.
- Nguồn thứ cấp (secondary source): một tài liệu khác trích dẫn, bàn luận, hoặc diễn giải lại nội dung của nguồn sơ cấp.
Ví dụ: bạn đọc luận văn của tác giả B, trong đó B trích dẫn một nhận định của tác giả A từ một công trình xuất bản năm 1995 mà bạn không tìm được bản gốc. Nếu bạn viết lại nhận định đó dựa trên cách B trình bày, bạn đang trích dẫn nguồn thứ cấp.
Khi nào nên dùng trích dẫn nguồn thứ cấp?
- Tài liệu gốc không còn tồn tại, đã tuyệt bản, hoặc không thể tiếp cận (sách cổ, tài liệu lưu trữ hạn chế).
- Tài liệu gốc viết bằng ngôn ngữ bạn không đọc được và chưa có bản dịch, trong khi tác giả B đã trích dẫn và diễn giải đáng tin cậy.
- Tài liệu gốc quá khó tiếp cận trong thời gian làm luận văn (chỉ có bản in tại thư viện nước ngoài).
Ngoại trừ các trường hợp trên, nên ưu tiên tìm đọc nguồn gốc thay vì trích qua nguồn thứ cấp, vì cách diễn giải của tác giả B có thể đã làm lệch một phần ý nghĩa ban đầu của tác giả A.
Cách ghi trích dẫn nguồn thứ cấp
Trích dẫn trong bài (in-text)
Theo chuẩn APA, cách ghi phổ biến là dùng cụm “as cited in” (tiếng Anh) hoặc “dẫn theo” / “được trích dẫn trong” (tiếng Việt):
Theo A (1995, dẫn theo B, 2018), quá trình tiếp thu ngôn ngữ thứ hai chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường giao tiếp.hoặc:
Một nghiên cứu trước đó (A, 1995, as cited in B, 2018) đã chỉ ra rằng...Với tài liệu tiếng Trung
Nguyên tắc tương tự áp dụng, chỉ khác ở việc phiên âm tên tác giả:
王 (1995年, 转引自 王李, 2018) 指出... [Vương (1995), dẫn theo Vương Lý (2018), chỉ ra rằng...]Từ 转引自 (zhuǎnyǐn zì) trong tiếng Trung tương đương với “dẫn theo” trong tiếng Việt hoặc “as cited in” trong tiếng Anh, thường dùng trong các luận văn, bài báo học thuật tiếng Trung khi trích dẫn nguồn thứ cấp.
Khi nào bắt buộc phải tìm nguồn gốc?
- Khi ý tưởng đó là luận điểm trung tâm của luận văn — không nên xây dựng lập luận chính dựa hoàn toàn trên một trích dẫn thứ cấp chưa kiểm chứng.
- Khi tài liệu gốc có thể tra cứu được qua thư viện số, cơ sở dữ liệu học thuật (CNKI, Google Scholar...).
- Khi giảng viên hướng dẫn hoặc quy định của khoa yêu cầu hạn chế tối đa việc trích dẫn thứ cấp.
Lỗi thường gặp
- Đưa cả tác giả A và B vào danh mục tài liệu tham khảo dù chưa từng đọc công trình gốc của A.
- Lạm dụng trích dẫn thứ cấp cho phần lớn luận văn, khiến bài viết thiếu chiều sâu nghiên cứu độc lập.
- Không ghi rõ “dẫn theo” trong trích dẫn, khiến người đọc hiểu nhầm bạn đã đọc trực tiếp công trình gốc.
Sau khi hoàn thiện phần trích dẫn, hãy kiểm tra lại bằng C-checker để đảm bảo các đoạn dẫn theo nguồn thứ cấp đã được diễn đạt rõ ràng, không bị lẫn với văn bản gốc của tác giả B.